Wat is een ICD? Werking, operatie, herstel en nadelen

Een implanteerbare cardioverter defibrillator (ICD) is voor duizenden Nederlanders een redder in nood: het kleine kastje onder de huid bewaakt het hart continu en grijpt in bij levensbedreigende ritmestoornissen. Dit artikel geeft helder en eerlijk antwoord op wat een ICD is, hoe de operatie verloopt, het herstel en de nadelen, gebaseerd op officiële richtlijnen van Hartstichting, Radboudumc, UMC Utrecht en UZ Leuven.

Aantal ICD-dragers in Nederland: ongeveer 25.000 ·
Levensverlaging risico op plotse hartdood: tot 98% ·
Gemiddelde batterijduur ICD: 5 tot 7 jaar ·
Operatieduur implantatie: 60 tot 90 minuten ·
Hersteltijd in ziekenhuis: 1 tot 2 dagen

Hieronder een overzicht van de belangrijkste kenmerken van een ICD.

Wat is een ICD en hoe werkt het?

Definitie van ICD

• ICD staat voor implanteerbare cardioverter defibrillator (Hartstichting, Nederlandse patiëntenorganisatie).
• Het apparaat is bedoeld om gevaarlijk snelle hartritmes te behandelen en kan een plotselinge hartstilstand helpen voorkomen (Medtronic, fabrikant).

Werking van het apparaat

• De ICD bewaakt het hartritme continu (Medtronic).
• Bij een ritmestoornis geeft het eerst pijnloze elektrische pulsen (ATP) en alleen als dat niet helpt een schok (Radboudumc, universitair medisch centrum).
• Een subcutane ICD (S-ICD) geeft alleen schokken, geen ATP (Radboudumc).

Soorten ICD’s

• Transveneuze ICD: draden via een ader naar het hart.
• Subcutane ICD: geheel onder de huid, zonder draden in het hart.
• ICD met pacemakerfunctie (CRT-D): ook voor pompfunctie verbetering (Radboudumc).

Kun je met een ICD een hartstilstand krijgen?

Ja, een ICD voorkomt de plotse hartdood door gevaarlijke ritmes te stoppen, maar het apparaat kan een onderliggende hartziekte niet genezen. Een hartstilstand door een nieuw infarct of andere oorzaak blijft mogelijk. De Hartstichting benadrukt dat de ICD alleen ingrijpt bij specifieke ritmestoornissen.

De keuze tussen deze typen hangt af van je hartritme, de onderliggende aandoening en of je ook baat hebt bij pacing. De Hartstichting adviseert een gesprek met de cardioloog om de beste optie te bepalen.

Waar wordt een ICD geplaatst en hoe verloopt de operatie?

Plaatsing van de ICD

• Meestal links onder het sleutelbeen, onder de huid (Hartstichting).
• Draden (elektroden) worden via een ader naar het hart geleid (Radboudumc).
• Soms wordt een S-ICD in de zij geplaatst, naast de borstkas.

ICD-operatie: stappen

1. Voorbereiding: lokale verdoving, eventueel lichte sedatie.
2. Incise: kleine snee onder het sleutelbeen.
3. Inbrengen van elektroden via een ader naar het hart (bij transveneuze ICD).
4. Testen of de ICD goed detecteert en schokt.
5. Wond sluiten en hechten.

De operatie duurt gemiddeld 60 tot 90 minuten (Radboudumc).

Voorbereiding op de implantatie

• Voorafgaand: bloedonderzoek, eventueel een echocardiogram.
• Stop met bloedverdunners volgens advies van de cardioloog.
• Nuchter zijn op de dag van de operatie.

Het patroon: de meeste ziekenhuizen volgen hetzelfde stappenplan, maar de exacte voorbereiding kan per locatie verschillen. Vraag bij jouw ziekenhuis naar een persoonlijk voorbereidingsplan.

Hoe lang duurt het herstel na een ICD?

Herstel in het ziekenhuis

• Meestal 1 tot 2 dagen opname (UMC Utrecht, academisch ziekenhuis).
• De wond wordt gecontroleerd op infectie en nabloeding.
• Een röntgenfoto van de thorax controleert de positie van de draden.

Herstel thuis

• De arm aan de zijde van de ICD mag de eerste weken niet zwaar belast worden (geen tillen, geen bovenhandse bewegingen) (Hartstichting).
• Lichte activiteiten zoals wandelen zijn na een week weer mogelijk.
• Volledig herstel duurt meestal 4 tot 6 weken (UMC Utrecht).

Wanneer weer normaal actief?

• Na 2 tot 4 weken mag men weer autorijden, mits er geen schokken zijn geweest (Hartstichting).
• Zware lichamelijke inspanning is verboden tot 6 weken na de operatie.
• Overleg met de cardioloog voordat je weer gaat sporten of werken.

De implicatie: herstel vergt geduld, maar de meeste patiënten keren na 4-6 weken terug naar hun normale leven.

Wat zijn de nadelen van een ICD?

Mogelijke complicaties

• Infectie van de operatiewond: bij ongeveer 2 op de 100 patiënten (Radboudumc).
• Verschuiving van de draad: bij ongeveer 3 op de 100 patiënten (UMC Utrecht).
• Draad die niet goed werkt: kans ongeveer 1 op de 100 per jaar (UMC Utrecht).
• Infectie rondom de ICD op lange termijn: minder dan 1 op de 100 per jaar (UMC Utrecht).

Onterechte schokken

• Onterechte therapie (schok of ATP) bij 7 van de 100 patiënten (UMC Utrecht).
• De Hartstichting noemt dat in de eerste 5 jaar na plaatsing bij ongeveer 1 op de 14 patiënten een ICD onterecht een schok geeft (Hartstichting).
• Dit gebeurt vooral bij snelle hartslag door inspanning, emotie of boezemfibrilleren.

Psychische impact

• Angst voor schokken of voor het apparaat zelf.
• Verminderde kwaliteit van leven door onzekerheid.
• STIN (Stichting ICD-dragers Nederland) biedt lotgenotencontact en psychologische ondersteuning (STIN, patiëntenorganisatie).

De afweging: voor iemand met een hoog risico op een hartstilstand wegen de voordelen vaak zwaarder dan de nadelen. Maar de psychische belasting is reëel. Het gesprek met een cardioloog en contact met lotgenoten via STIN kunnen helpen.

Wat mag je niet meer met een ICD?

Autorijden met een ICD

• Na implantatie: 2 tot 4 weken niet rijden (zonder schokken).
• Bij een schok: opnieuw 2 tot 4 weken niet rijden, afhankelijk van de oorzaak.
• Het CBR (Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen) hanteert richtlijnen op basis van medisch advies (Hartstichting).

Sport en beweging

• Vermijd contactsporten (boksen, rugby, vechtsporten) vanwege risico op beschadiging van de ICD of draden.
• Zware inspanning (gewichtheffen, bergbeklimmen) is af te raden in de eerste 6 weken.
• Zwemmen, fietsen en wandelen zijn veilig, mits overlegd met de cardioloog.

Alcohol en ICD

• Alcohol kan het hartritme beïnvloeden en de kans op ritmestoornissen verhogen.
• De Hartstichting adviseert matiging: maximaal 1 glas per dag voor vrouwen, 2 voor mannen.
• Overmatig alcoholgebruik kan leiden tot schokken van de ICD (Hartstichting).

Elektromagnetische velden vermijden

• MRI (magnetic resonance imaging) kan alleen onder specifieke voorwaarden (MRI-veilige ICD).
• Magnetrons en inductieplaten zijn veilig bij normaal gebruik.
• Vermijd sterke magneten (bijv. koptelefoons met magneet, inductieladers dicht op de ICD).

De beperkingen zijn reëel, maar wegen niet op tegen het levensreddende voordeel.

Wat is het verschil tussen een ICD en een pacemaker?

De volgende tabel toont de belangrijkste verschillen tussen een ICD en een pacemaker.

Drie verschillen, één patroon: een pacemaker zorgt dat het hart niet te langzaam slaat, een ICD grijpt in bij levensgevaarlijk snelle ritmes. Sommige ICD’s kunnen ook als pacemaker fungeren (CRT-D), maar niet andersom. De keuze hangt af van het type ritmestoornis en het risicoprofiel (UZ Leuven, universitair ziekenhuis).

Wat is de levensverwachting met een ICD?

Overlevingskansen

• Een ICD verlengt de levensverwachting bij hoog risico op plotse hartdood aanzienlijk.
• Studies tonen dat een ICD in 98% van de gevallen een gevaarlijk ritme succesvol beëindigt (Hartstichting).
• De exacte overlevingswinst is individueel; afhankelijk van de onderliggende hartziekte.

Kwaliteit van leven

• De meeste ICD-dragers geven aan een normale kwaliteit van leven te ervaren.
• Angst voor schokken of apparaatstoringen kan wel invloed hebben.
• Regelmatige controles geven vertrouwen.

Controle en opvolging

• Om de 3 tot 6 maanden controle via telefoon of kliniekbezoek (UMC Utrecht).
• Bij elke controle wordt de batterijstatus, draadfunctie en het aantal opgetreden ritmestoornissen gecontroleerd.
• Na 5–7 jaar is batterijvervanging nodig, een kleine ingreep onder lokale verdoving.

Kortom, de ICD biedt een bewezen overlevingswinst, maar de kwaliteit van leven hangt af van acceptatie en begeleiding.

Bevestigde feiten en wat nog onduidelijk is

Het is duidelijk dat het apparaat levens redt, maar er blijven individuele variaties in uitkomsten.

“Een ICD is geen medicijn tegen een slechte pompfunctie; het is een reddingsboei bij gevaarlijke ritmes. Het apparaat grijpt alleen in als het nodig is, maar de onderliggende hartziekte blijft bestaan.”

— Hartstichting, officiële voorlichtingspagina (Bron: Hartstichting)

“De eerste weken na de implantatie zijn de arm en de wond de belangrijkste aandachtspunten. Na 4 tot 6 weken zijn de meeste patiënten weer op hun oude niveau.”

— Radboudumc, afdeling cardiologie (Bron: Radboudumc)

“Onterechte schokken kunnen angst geven, maar de meeste zijn te voorkomen met goede instellingen van het apparaat en medicatie.”

— UMC Utrecht, folder ICD (Bron: UMC Utrecht)

Voor een Nederlander die overweegt een ICD te laten plaatsen, is de conclusie helder: de keuze is geen kwestie van gemak maar van overleven. Wie zonder ICD een hoog risico loopt op een plotselinge hartstilstand, heeft met het apparaat een bewezen overlevingswinst. De prijs is acceptatie van een kleine, permanente ingreep, regelmatige controles en aanpassingen in het dagelijks leven – van autorijden tot alcohol. STIN biedt ondersteuning voor wie worstelt met de psychische kant.

Voor patiënten met een ICD is het belangrijk om te weten wat het verschil tussen een ICD en een MRI-scan is, omdat een MRI-scan alleen onder bepaalde veiligheidsvoorwaarden mag worden uitgevoerd.

Veelgestelde vragen